Ngày 16/10/1948, tại Chiến khu Việt Bắc, Ban Thường vụ Trung ương Đảng ra Quyết nghị số 29-QN/TW về việc thành lập Ban Kiểm tra Trung ương, Quyết nghị ghi: "Đảng ta hiện đương lãnh đạo việc kháng chiến và kiến quốc của dân tộc. Phong trào mỗi ngày một tiến nên công việc của Đảng mỗi ngày một phức tạp. Mỗi việc của Đảng cần phải thấu suốt từ trên xuống dưới, chính sách của Đảng phải được thi hành đầy đủ. Vì vậy Trung ương quyết định thành lập Ban Kiểm tra đi xuống các khu xét xem chủ trương của Đảng có sát, có đúng không, đồng thời xem xét sự thi hành kỷ luật trong Đảng để thu thập kinh nghiệm giúp Trung ương bổ khuyết chính sách của Đảng".
Quyết nghị thành lập Ban Kiểm tra Trung ương đầu tiên được thành lập, gồm 3 đồng chí: Trần Đăng Ninh, Ủy viên Trung ương Đảng, làm Trưởng ban; Nguyễn Thanh Bình, Ủy viên Thường vụ Khu ủy; Hà Xuân Mỹ, Ủy viên Thường vụ Tỉnh ủy Thái Nguyên. Ban Kiểm tra Trung ương làm việc tại đồi Pụ Miếu, xóm Phủng Hiển, xã Điềm Mạc, huyện Định Hoá, tỉnh Thái Nguyên. Sau này, Thường vụ Bộ Chính trị khoá VIII quyết định lấy ngày 16/10/1948 là Ngày truyền thống của Ngành Kiểm tra Đảng. Ngày 16/10/1948, Ủy ban Kiểm tra Trung ương
Sự ra đời của Ban Kiểm tra Trung ương - cơ quan kiểm tra chuyên trách đầu tiên của Đảng là một tất yếu khách quan, nhằm đáp ứng yêu cầu thực hiện nhiệm vụ chính trị của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và công tác xây dựng Đảng. Sau này, Thường vụ Bộ Chính trị (khoá VIII) đã quyết định lấy ngày 16/10/1948 là Ngày truyền thống ngành Kiểm tra Đảng.
Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ II (tháng 2/1951), Ban Chấp hành Trung ương quyết nghị: "Ban Kiểm tra Trung ương sẽ kiêm Ban Thanh tra của Chính phủ, có trách nhiệm kiểm tra cả trong quân đội", vì vậy Ban Kiểm tra Trung ương Đảng và Ban Thanh tra Chính phủ hợp nhất làm một, đồng chí Hồ Tùng Mậu, Trưởng ban Kiểm tra Trung ương được cử kiêm chức Tổng Thanh tra Chính phủ. Đến tháng 4/1956, đồng chí Nguyễn Lương Bằng được cử làm Trưởng ban Kiểm tra Trung ương kiêm Tổng Thanh tra Chính phủ.
Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ 10 khoá II (tháng 3/1957) chủ trương tách Ban Kiểm tra Trung ương Đảng và Ban Thanh tra của Chính phủ làm hai. Từ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ III (tháng 9/1960), Ban Kiểm tra được đổi tên thành Ủy ban Kiểm tra (UBKT); UBKT được thành lập đến cấp quận ủy, huyện ủy và tương đương.
Trước yêu cầu nhiệm vụ của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, ngày 14/8/1969 tại tỉnh Tây Ninh, Trung ương Cục miền Nam ra Nghị quyết số 13-NQ/TW về việc thành lập Ban Kiểm tra Trung ương Cục miền Nam, gồm 3 đồng chí: Phan Văn Đáng (Hai Văn), Phó Bí thư Trung ương Cục làm Trưởng ban; Hai Mai, Phó Ban Tổ chức Trung ương Cục và Nguyễn Văn Trọng (Ba Trọng) làm uỷ viên. Nghị quyết nêu rõ: "Việc thành lập ban kiểm tra các cấp nhằm phát huy dân chủ, nâng cao tinh thần tự phê bình và phê bình, giữ gìn sự lãnh đạo, đề cao kỷ luật của Đảng, đề cao tinh thần trách nhiệm của cán bộ và đảng viên đối với việc chấp hành chỉ thị, nghị quyết của Đảng, bảo vệ tổ chức, cán bộ và đảng viên, bảo vệ sự đoàn kết thống nhất, tăng cường tính giai cấp, tính tiền phong, làm cho tổ chức đảng trong sạch và vững mạnh để hoàn thành nhiệm vụ lịch sử của mình".
Sau ngày 30/4/1975, Ban Kiểm tra Trung ương Cục miền Nam hợp nhất vào UBKT Trung ương, dưới sự lãnh đạo của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bộ Chính trị, Ban Bí thư, đã thực hiện hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ lịch sử của mình.
Đến Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ V (tháng 3/1982), Điều lệ Đảng quy định đảng uỷ cơ sở được cử UBKT. Như vậy, từ Đại hội V, UBKT được thành lập thành một hệ thống đồng bộ từ Trung ương đến cơ sở như hiện nay.
Qua mỗi nhiệm kỳ, nhiệm vụ, quyền hạn của UBKT được Đại hội Đảng toàn quốc sửa đổi, bổ sung và được chính thức ghi vào Điều lệ Đảng. Đại hội toàn quốc lần thứ VIII, Điều lệ đảng quy định tăng thẩm quyền thi hành kỷ luật đối với đảng viên cho UBKT từ cấp huyện và tương đương trở lên; quy định cơ quan kiểm tra cấp trên cùng với việc hướng dẫn, đôn đốc, có thêm nhiệm vụ chỉ đạo UBKT cấp dưới thực hiện nhiệm vụ công tác kiểm tra. Đại hội toàn quốc lần thứ X của Đảng đã bổ sung chức năng, nhiệm vụ giám sát cho UBKT các cấp và tại Hội nghị lần thứ năm khóa X, Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã ra Nghị quyết về tăng cường công tác kiểm tra, giám sát của Đảng. Tiếp đó Bộ Chính trị đã ban hành chiến lược công tác kiểm tra, giám sát của đến năm 2020 và đến Đại hội toàn quốc lần thứ XI của Đảng, tại Hội nghị lần thứ tư, Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã ra Nghị quyết Trung ương 4 (khóa XI) "Một số vấn đề cấp bách về xây dựng Đảng hiện nay". Sau Đại hội toàn quốc lần thứ XII của Đảng, Ban Chấp hành Trung ương Đảng tiếp tục ra Nghị quyết Trung ương 4 (khóa XII) “về tăng cường xây dựng, chỉnh đốn Đảng; ngăn chặn, đẩy lùi sự suy thoái về tư tưởng, chính trị, đạo đức, lối sống, những biểu hiện "tự diễn biến", "tự chuyển hóa" trong nội bộ”.
Đại hội toàn quốc lần thứ XIII của Đảng, Ban Chấp hành Trung ương Đảng tiếp tục khẳng định: “Đổi mới mạnh mẽ, nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác kiểm tra, giám sát, kỷ luật đảng”; “Kiên quyết, kiên trì đấu tranh ngăn chặn, đẩy lùi sự suy thoái về tư tưởng, chính trị, đạo đức, lối sống, những biểu hiện "tự diễn biến", "tự chuyển hóa" trong nội bộ”. Tiếp theo đó, Trung ương đã ban hành Kết luận số 21-KL/TW về đẩy mạnh chỉnh đốn Đảng và hệ thống chính trị, kiên quyết ngăn chặn, đẩy lùi, xử lý nghiêm cán bộ, đảng viên suy thoái về tư tưởng, chính trị, đạo đức, lối sống, biểu hiện "tự diễn biến", "tự chuyển hóa"; Kết luận số 34-KL/TW về Chiến lược công tác kiểm tra, giám sát của Đảng đến năm 2030... Từ đó, nhiệm vụ của ngành Kiểm tra Đảng càng được nâng lên, góp phần quan trọng vào công tác xây dựng Đảng.